Author: Betty Titawano

Ambon – Rotterdam – Den Haag

Deze drie steden hebben momenteel één ding gemeen: In Eigen Woorden.

Terwijl de fototentoonstelling op verschillende locaties in Nederland reist, is een bijzonder deel van de collectie inmiddels aangekomen op een plek die voor velen voelt als thuis. Sinds 21 juni zijn foto’s uit In Eigen Woorden te zien in het Nederlands Consulaat in Ambon. Daarmee reist de tentoonstelling niet alleen door Nederland, maar ook terug naar Maluku.

Voor veel bezoekers is dat meer dan een nieuwe expositie. Op de foto’s zijn onder andere leden van de eerste generatie Molukkers in Nederland te zien. Mensen die ooit hun geboortegrond verlieten, wiens verhalen zich voortzetten in Nederland en die nu (al is het via beeld ) terugkeren naar de plek waar hun geschiedenis begon.

Tussen monument en herinnering

Tegelijkertijd werd in Rotterdam het monument Ulu Kora onthuld. Hoewel duizenden kilometers van elkaar verwijderd, zijn deze twee gebeurtenissen nauw met elkaar verbonden. Ze vertellen hetzelfde verhaal: over herinnering, identiteit en de blijvende band tussen Maluku en de Molukse diaspora.

Curator Theoresia Rumthe ziet de tentoonstelling daarom als veel meer dan een verzameling historische foto’s.

“Toen ik de tentoonstelling voor het eerst bezocht, kende ik de mensen op de foto’s niet persoonlijk. Toch voelden ze direct vertrouwd,” vertelt ze. “Ik herkende hun gebaren, hun manier van lachen, samenkomen en leven. Het voelde alsof ik naar mijn eigen familie keek.”

Wat haar vooral raakte, was de veerkracht die uit de beelden spreekt.

“Ik zag hoe Molukkers voor elkaar bleven zorgen en hun manier van leven bleven behouden, ondanks ontheemding, verlies en moeilijke omstandigheden. Die kracht wilde ik terugbrengen naar Maluku.”

Volgens Rumthe keert er met deze tentoonstelling meer terug dan alleen een archief.

“Wat terugkomt zijn ook de verhalen, namen en ervaringen die onderdeel zijn van de geschiedenis van de Molukse diaspora. Ik hoop dat de foto’s in Ambon niet als stille archiefstukken worden gezien, maar opnieuw tot leven komen door herinneringen en gesprekken tussen generaties.”

Juist daarin ligt de kracht van deze tentoonstelling. Waar een monument een fysieke plek biedt voor herdenking, nodigen foto’s uit tot ontmoeting. Ze brengen gezichten terug in het verhaal en maken geschiedenis persoonlijk.

Dat maakt het bijzonder dat de tentoonstelling in Ambon plaatsvindt op hetzelfde moment dat in Nederland wordt stilgestaan bij de aankomst in 1951.

Van Aankomst naar Toekomst
“Hier in Maluku vieren we de tentoonstelling, terwijl onze broeders en zusters in Nederland samenkomen bij het monument,” zegt Rumthe. “Ook al kunnen we die gebeurtenissen niet rechtstreeks meemaken, we blijven verbonden door onze gedeelde geschiedenis en herinneringen.”

Misschien is dat wel de belangrijkste brug die In Eigen Woorden slaat. Niet alleen tussen Ambon, Rotterdam en Den Haag, maar ook tussen generaties.

“We zouden vaker de vraag moeten stellen: waar komen we vandaan?” aldus Rumthe. “Welke rituelen leven nog voort in onze dorpen? Welke culturele tradities willen we behouden? Dat zijn gesprekken die we moeten voeren, binnen families, tussen gemeenschappen en tussen generaties.”

Wanneer bezoekers in Ambon straks langs de foto’s lopen, hoopt zij vooral dat zij één ding herkennen: veerkracht.

“Je ziet het in de gezichten, in de lichaamstaal, in de manier waarop mensen samenkomen. We zijn een sterk volk. Maar je ziet ook iets anders: het plezier van samen zijn. Samen eten, koken, dansen en vieren. Dat is óók wie we zijn.”

Voor velen voelt dit moment als een cirkel die rond is. Foto’s die jarenlang in Molukse huiskamers in Nederland werden gekoesterd, zijn nu terug op de eilanden waar zoveel verhalen begonnen.

Of, zoals Rumthe het zelf omschrijft:

“Voor mij is In Eigen Woorden een reis naar huis. Niet alleen voor deze foto’s, maar ook voor de herinneringen die zij met zich meedragen. Ik hoop dat dit niet het einde van een reis is, maar het begin van nieuwe gesprekken en nieuwe verbindingen.”

En misschien is dat precies wat deze tentoonstelling laat zien: dat afstand geschiedenis kan veranderen, maar verbondenheid nooit verdwijnt.

Dit project in Ambon was niet mogelijk geweest zonder de inzet, betrokkenheid en zorg van velen. Een bijzonder woord van dank gaat uit naar Berixter Tiwery, Nassim Abba, Pierre Ajawaila en Theoresia Rumthe voor hun productie, ondersteuning en toewijding bij de realisatie van de tentoonstelling in Ambon. Dankzij hun inzet konden de verhalen, foto’s en herinneringen van In Eigen Woorden een bijzondere reis naar huis maken.

Ben jij in Ambon? Dan is de tentoonstelling In Eigen Woorden vanaf nu tot en met 4 juli 2026 te bezoeken in het Nederlands Consulaat op Ambon.

Help mee dit verhaal vast te leggen

De verhalen rondom het Nationaal Monument ULU KORA krijgen ook een vervolg op film. Documentairemaker Uriël Matahelumual werkt momenteel aan de documentaire Van Aankomst naar Toekomst, waarin de geschiedenis van de Molukse aankomst in Nederland, de totstandkoming van het monument en de betekenis ervan voor huidige en toekomstige generaties centraal staan. De documentaire richt zich op de geschiedenis van de eerste Molukse KNIL-militairen en hun families die in 1951 via de Lloydkade in Rotterdam in Nederland arriveerden.

Voor de realisatie van deze documentaire loopt momenteel een crowdfundingcampagne. Met een bijdrage help je niet alleen de productie van de film mogelijk te maken, maar draag je ook bij aan het zichtbaar houden van Molukse geschiedenis en erfgoed voor toekomstige generaties.

Meer informatie en doneren:
Crowdfunding Van Aankomst naar Toekomst

Juist daar raakt Sounds Familiar de kern. In dit onderzoeksprogramma werkt Beeld & Geluid samen met verschillende communities, waaronder Museum Maluku, om audiovisuele archieven inclusiever en gelaagder te maken. Niet alleen door materiaal te ontsluiten, maar vooral door perspectieven toe te voegen die lange tijd ontbraken.

Tijdens de co-creatiesessies in Hilversum wordt dat direct voelbaar. Fragmenten die ooit als afgeronde verhalen zijn uitgezonden, blijken opnieuw open te breken zodra ze door andere ogen worden bekeken. Voor Willem Hully (tweede generatie, regisseur en programmamaker) was dit een nieuw perspectief op zijn eigen werk. Tijdens een van de sessies zag hij een fragment terug van de NMO (Nederlandse Moslim Omroep), beelden die hij zelf ooit had gemonteerd, vroeg in zijn carrière als video editor. Wat destijds technisch werk was, kreeg ineens een andere lading. Hij beschrijft hoe de beelden nog steeds iets bij hem losmaken. Niet alleen vanwege de inhoud, maar vanwege het besef van context of juist het gebrek daaraan. Op de bijna vanzelfsprekende vraag of hij het vandaag anders zou monteren, volgt zonder aarzeling: ja. Waar vroeger het narratief vaak impliciet werd bepaald vanuit een dominant, veelal wit perspectief, ziet hij nu ruimte en noodzaak voor meer gelaagdheid. “Ik zou nu veel meer ruimte maken voor de storyline.”

Herkenning, inspraak en de kracht van co-creatie

Tijdens de eerste sessie werd direct duidelijk hoe persoonlijk en beladen het archief kan zijn. Een fragment uit de aflevering Tjandu (vrij vertaald: drugs) raakte de groep zichtbaar. In het fragment vertelt een man over zijn verslaving in de jaren tachtig, zijn zoektocht naar (geestelijke) hulp, de vervreemding van familie en omgeving, en uiteindelijk zijn weg terug naar zichzelf en zijn geloof.
Voor veel deelnemers was dit geen afstandelijk verhaal, maar herkenning. De beelden riepen herinneringen op aan een periode waarin drugsproblematiek diep ingreep in Molukse gemeenschappen. Er ontstond ruimte om ervaringen te delen soms voorzichtig, soms openlijk. Tegelijkertijd werd ook een ander verhaal zichtbaar: hoe deze periode binnen families juist een aanleiding vormde voor betrokkenheid en zorg, en hoe het sommigen motiveerde om zich in te zetten binnen de (verslavings)zorg om hun eigen gemeenschap te ondersteunen.

Ook in de ervaring van Adája Matahelumual (derde generatie, onderzoeker en maker) werd Sounds Familiar niet alleen een onderzoeksomgeving, maar ook een plek van herkenning. In de verhalen van anderen herkende zij elementen van haar eigen achtergrond, haar familiegeschiedenis en haar identiteit. Die gedeelde herkenning maakte de sessies niet alleen inhoudelijk waardevol, maar ook vertrouwd en verbindend.
De drie co-creatiesessies vormen hierin een gerichte werkwijze. In kleine groepen wordt bestaand Moluks archiefmateriaal gezamenlijk bekeken en van nieuwe duiding voorzien. Niet als correctie van het verleden, maar als aanvulling op bestaande beschrijvingen, met meer context, meerstemmigheid en precisie. Tijdens de afsluitende zoeksessie wordt vervolgens zichtbaar waar systemen tekortschieten: waar verhalen moeilijk vindbaar zijn, anders zijn gecategoriseerd of volledig ontbreken.

Ze beschrijft hoe het samen kijken naar archiefmateriaal en het uitwisselen van perspectieven ruimte gaf voor nieuwe inzichten. Niet alleen over wat zichtbaar is, maar juist ook over wat ontbreekt. Het luisteren naar elkaars verhalen, zonder oordeel en met aandacht, ervaart zij als een essentieel onderdeel van het proces. Tegelijkertijd benadrukt ze hoe belangrijk het is dat gemeenschappen zelf inspraak krijgen in hoe hun geschiedenis wordt beschreven en teruggevonden. Voor haar ligt daar de kracht van Sounds Familiar: in het actief ruimte maken voor stemmen die te lang onderbelicht zijn gebleven.

Een concreet voorbeeld maakt dit direct inzichtelijk. Een van de groepen ging op zoek naar fragmenten van traditionele Molukse dansen en gebruikte zoektermen als “Molukse krijgsdans”, “Tjakalele” en “Menari Lenso”. Tot hun verbazing leverde dit nauwelijks resultaten op. Niet omdat het materiaal er niet is, maar omdat het anders is beschreven.

Veel van deze fragmenten stammen uit de periode vóór 2000, waarin terminologie anders werd gebruikt. Molukse gemeenschappen werden destijds vaak aangeduid als “Ambonezen” en traditionele dansen als “volksdansen”. Door te zoeken vanuit hedendaagse en cultureel specifieke termen, bleven relevante beelden buiten beeld. Juist dit voorbeeld onderstreept de kern van het project: archieven zijn niet neutraal. De manier waarop materiaal is beschreven, bepaalt wat zichtbaar wordt en wat niet. Het verrijken en actualiseren van deze metadata is daarmee essentieel om verhalen beter vindbaar en representatief te maken.

Wat hier gebeurt, is wezenlijk anders dan traditionele archiefvorming. Het is geen eenrichtingsverkeer, maar een proces van gedeeld eigenaarschap. Dit project maakt duidelijk dat archieven geen statische verzamelingen zijn, maar levende structuren. Ze worden continu gevormd, door keuzes, perspectieven en door wie er wel en niet meeschrijft.

De geschiedenis van veel Molukkers in Nederland begint in 1951, toen ruim 4.000 Molukse KNIL-militairen en hun families naar Nederland werden overgebracht. Wat bedoeld was als een tijdelijk verblijf, bleek uiteindelijk permanent. Lange tijd bleef deelname aan de Nederlandse politiek beperkt. Voor de eerste generaties lag de focus op terugkeer naar de Molukken en op de politieke strijd rond de RMS. Nederlandse politiek werd vaak gezien als iets dat op afstand stond van de gemeenschap.  

Generaties groeiden op in woonoorden en later in Molukse wijken verspreid door het land. De eerste generatie was gespitst op terugkeer. Nauw verbonden met de Molukken en de realisatie van een onafhankelijke staat. De politieke strijd en het activisme van latere generaties maakten deze geschiedenis, tot ver in de jaren ’90, zichtbaar in Nederland. Met het verdwijnen van de eerste generatie ontstaat ook ruimte voor nieuwe vormen van betrokkenheid. Waar eerdere generaties hun politieke energie vaak richtten op de Molukken, richten jongere generaties zich juist op de samenleving waarin zij zijn opgegroeid.

Jongeren demonstratie in 1995, Den Haag – Plein 1813 | foto Sharon Sourbag

Tegelijk roept de groeiende aanwezigheid van Molukse kandidaten ook een interessante vraag op. Treden zij vooral op als vertegenwoordigers van de Molukse gemeenschap, of als politici die zich inzetten voor alle inwoners van hun gemeente? In de praktijk blijken beide rollen vaak samen te komen. De achtergrond van kandidaten kan een bron van motivatie zijn, maar hun politieke werk richt zich uiteindelijk op de bredere samenleving waarin zij leven. Opvallend daarbij is dat Molukse kandidaten niet aan één politieke stroming zijn verbonden. Zij zijn actief in verschillende partijen en brengen uiteenlopende politieke overtuigingen mee. Dat onderstreept dat de Molukse gemeenschap politiek gezien geen uniforme groep vormt, maar net zo divers is als de samenleving waarvan zij al decennia deel uitmaakt. 

Voor een aantal kandidaten speelt hun achtergrond een rol in hun motivatie. De Molukse gemeenschap staat bekend om de onderlinge betrokkenheid en een groot gevoel voor verantwoordelijkheid naar elkaar. Die waarden kunnen ook een rol spelen in politieke ambities: de wens om iets terug te doen voor de gemeenschap en om bij te dragen aan de bredere samenleving. Zo zien wij Michael Breems in Rotterdam (Lijst 5, DENK, nummer 11). Zijn Molukse achtergrond is de drijfveer van zijn campagne, maar ook de reden waarom hij dit doet. Hij heeft zich de afgelopen jaren ingezet voor verandering, zodat zowel Molukse als Indische Rotterdammers gehoord worden. Breems: “Niet over ons praten, maar met ons”.  Of Anouk Kroesen – Suripatty van Partij Vrij Almelo, die in de Molukse wijk woont en zich inzet voor de hele stad. “Ik wil mij inzetten voor de belangen van onze burgers. Met speciale aandacht voor ouderen, jeugd en veiligheid in onze wijken. Iedereen verdient het om zich gehoord, gezien en veilig te voelen, in elke buurt.”, aldus Kroesen – Suripatty. 

De aanwezigheid van Molukse kandidaten bij deze verkiezingen laat zien hoe de gemeenschap zich in 75 jaar heeft ontwikkeld. Van tijdelijke bewoners naar burgers met een vaste plaats in de samenleving. Van een gemeenschap die vooral werd gezien door de lens van haar geschiedenis, naar een diverse gemeenschap die actief meedoet aan het vormgeven van de toekomst.  Voor Museum Maluku is dit een ontwikkeling die past binnen een bredere historische lijn. Generaties Molukkers hebben hun plaats in Nederland gevonden in cultuur, sport, onderwijs en ondernemerschap. Dat er nu steeds vaker Molukkers op kieslijsten staan, laat zien dat ook de politiek geen terrein meer is waar de gemeenschap vanzelfsprekend buiten staat. 

Misschien kun je zelfs zeggen: het werd tijd. Na vijfenzeventig jaar aanwezigheid in Nederland is politieke betrokkenheid geen uitzondering meer, maar een logische vorm van burgerschap.