Een bamboefluit in ONS LAND

Visuele taal

Wat als woorden niet nodig zijn om verhalen te vertellen? Dat is de vraag die ik mezelf stelde toen ik voor het eerst een sarong droeg en de verkoelende batik op mijn huid voelde. De vormen en motieven vertelden verhalen over het land, de zee en de bergen die Nusa Ina (moeder aarde) ons heeft gegeven. Een verhaal over creatie en over de liefde voor een land dat ik niet anders kan noemen dan thuis. De sarong behoort tot de oudste vormen van kleding in Zuidoost-Azië en de eilandenwereld waar wij als gemeenschap onze wortels hebben. Al duizenden jaren wordt dit rechthoekige doek gedragen. Oorspronkelijk was het geen mode-item, maar bescherming tegen het klimaat en een drager van identiteit. In prekoloniale samenlevingen speelde de sarong een centrale rol in het dagelijks leven én in rituelen.

Per regio en gemeenschap bestonden uiteenlopende manieren van weven, verven en decoreren. Motieven en kleuren verwezen naar afkomst, sociale status, levensfase, spirituele overtuigingen of specifieke ceremonies zoals huwelijken, rouwrituelen en overgangsriten. Sarongs werden met de hand geweven en geverfd met natuurlijke pigmenten; het maakproces zelf had vaak een rituele of symbolische betekenis. Door de komst van handelsroutes ontstond een uitwisseling van technieken en patronen. Zo vonden onder andere ikat-, batik- en songket-technieken hun weg over eilanden en continenten. Toch behield elke regio haar eigen visuele taal. Tijdens mijn research naar verschillende patronen en motieven viel mijn oog op een boek waarin de visuele taal van de sarong op de Tanimbareilanden zorgvuldig wordt onderzocht. Daar bleef de sarong, zelfs in de koloniale periode, sterk verbonden aan voorouderverering en orale geschiedenis: textiel fungeerde als een vorm van archief.

Natuurlijke ziel

Jiwa Alami is kunstenaar en tatoeëerder. Daarnaast is hij tifa-speler en, zoals ik hem zou omschrijven, een allround storyteller. Zijn werk vond op bijzondere wijze zijn weg naar mijn beeldscherm, nadat wij elkaar ontmoetten tijdens Roots on Deck | Ombak Anak Maluku, waar Jiwa Alami tifa speelde tijdens het optreden van Tenggara ’93. Daarna voelde ik een bijna spirituele duw in de richting van nieuwsgierigheid: wie is hij? Hij blijkt een kunstenaar die zijn werk voor zich laat spreken. Motieven, patronen en verschillende culturen komen samen in zijn handen.

Tot mijn verbazing ontdekte ik dat hij zijn eigen pigmenten creëert, zoals onze voorouders dat deden, maar in een nieuw jasje. In de shortdocu zie je hoe hij deze pigmenten maakt van kruiden die wij uit onze keukens kennen: kruidnagel, nootmuskaat, foelie, peper, sago en kaneel. De geuren en kleuren van onze voorouders vormen een directe link naar een geschiedenis die onlosmakelijk verbonden is met Nederland. Jiwa Alami vertelt hoe peperkorrels ooit zo kostbaar waren dat men er bij wijze van spreken een villa mee kon bouwen. Daar zou de uitdrukking “peperduur” zijn oorsprong vinden. De pijn die verbonden is aan deze realiteit verdient het om verteld te worden. Zijn kunst vertelt meer dan alleen zijn persoonlijke geschiedenis; het is ook de geschiedenis van de Molukken en verder.

Kijk de Shortdocu van Jiwa Alami hier

In zijn werk zien we het gebruik van batikpatronen. Hoewel batik geen Molukse oorsprong heeft, is het voor hem onlosmakelijk verbonden met zijn identiteit. Het brengt hem terug naar zijn oma’s in hun batiksarongs en zijn opa’s in hun batikblouses. Hij omschrijft het als thuis: een verbinding die hij verweeft in zijn werk, als ode aan zijn voorouders. Tijdens ons gesprek vertelt hij over het maken van zijn eerste expositie. Hij wilde iets unieks doen. Zo ontstond de Molukse verf. Hij testte verschillende basissen en experimenteerde met hoe de kruiden gemengd konden worden op het doek. Zo vertelde hij dat hij sago gebruikte als bindmiddel om de batik te verstevigen, en dat de kruiden in het vierluik in goud zijn verwerkt. Dat goud is geen esthetische keuze alleen, maar een vorm van verzet. Een statement: voor jullie was het de Gouden Eeuw, voor ons was de prijs peperduur. 

Jiwa Alami doorbreekt patronen. In zijn tatoeages zie je een combinatie van Javaanse en Balinese motieven. Hoewel het creatieve proces verschilt van het maken van zijn doeken en schilderijen, is één ding duidelijk: hij omarmt de kunst van visueel spreken. Achter de schermen werkt Jiwa Alami aan een nieuwe expositie waarin alle zintuigen worden aangesproken, horen, zien, ruiken, voelen en proeven. Zodat bezoekers zijn werk niet alleen bekijken, maar ervaren.

Museum Maluku organiseerde samen met Nationaal Monument Kamp Vught en studenten van de Reinwardt Academie een communityavond voor Molukse bewoners uit Vught én oud-bewoners.

Lagu Timur Sessions brengt de klanken van de Molukken, Papua, NTT en Sulawesi naar het wereldpodium. Voor het eerst doen zij publiekelijk hun verhaal achter Lagu Timur Sessions.